گزارش اجمالی نشست علمی: «طالقانی، سقراط، گاندی»

به گزارش روابط عمومی دانشگاه مفید، نشست علمی: «طالقانی، سقراط، گاندی» به مناسبت ۱۹ شهریور، چهل و هفتمین سالگرد ارتحال آیت‌الله سید محمود طالقانی (ره) با همکاری مرکز مطالعات قرآن و معاونت پژوهش دانشگاه مفید در تاریخ ۲۲ شهریور ۱۴۰۵ برگزار شد. سخنران این برنامه استاد محمد اسفندیاری، نویسنده و پژوهشگر تاریخ اسلام بودند و دکتر حامد شیواپور دبیری علمی این برنامه را بر عهده داشتند.

در ابتدای برنامه دبیر علمی ضمن سپاس از حضور استاد اسفندیاری از ویرایش سوم کتاب ایشان با عنوان «پيك آفتاب» با موضوع پژوهش درباره زندگی و اندیشه طالقانی، منتشرشده توسط نشر آرما، به عنوان یکی از بهترین آثار در این زمینه یاد کردند.

طالقانی؛ سقراط اندیشه و گاندی عمل
استاد اسفندیاری مدعای اصلی خود را چنین مطرح کردند که آیت‌الله طالقانی در عرصه نظر به سقراط و در عرصه عمل به گاندی شباهت دارند. ایشان گفتند: سقراط تأکید می‌کرد انسان کمتر از آنچه می‌پندارد می‌داند و تنها تفاوت او با دیگران این است که می‌داند که نمی‌داند. این اندیشه در فرهنگ ایرانی و اسلامی نیز بازتاب دارد؛ از بزرگمهر و ابوشکور بلخی تا ابوالعلاء معری و ملک‌الشعرا بهار. در قرآن نیز علم انسان اندک خوانده شده و در روایات بر اعتراف به نادانی تأکید شده است. درمان این نادانی از نگاه سقراط گفت‌وگو و پرسش‌وپاسخ است؛ همان چیزی که در روایات اسلامی نیز با تعابیری چون تضارب آرا و مشورت آمده است.
این پژوهشگر تاریخ اسلام پنج شاهد برای شباهت آیت الله طالقانی به سقراط ارائه کردند: نخست، نام‌گذاری تفسیرش با عنوان «پرتوی از قرآن» به جای عنوان‌های بزرگ‌نما؛ دوم، تعبیر همیشگیِ «به عقل ناقص من» که نشانه فروتنی معرفتی آن بزرگوار بود؛ سوم، تأکید بر شورا و نقش آن در قانون اساسی، به گونه‌ای که شورا را فارغ از خروجی آن مهم می‌دانست؛ چهارم، باور به اینکه فهم اسلام در انحصار روحانیان نیست و به همین دلیل اولین تریبون را در مسجد در کنار منبر قرار داد تا دانشگاهیان نیز سخن بگویند؛ و پنجم، تأکید بر آزادی به عنوان نخستین نیاز. او آزادی را مقدم بر رفاه می‌دانست و در تمثیلی می‌گفت حیوان در قفس نیز نخست به دنبال در خروج است. سخنران در این زمینه ضمن اشاره به هرم نیازهای مازلو، به شعری از فریدون مشیری در این رابطه اشاره کردند.
بخش دوم سخنان استاد اسفندیاری به عرصه عمل و شباهت آیت الله طالقانی به گاندی اختصاص داشت. به گفته سرپرست دانشنامه امامت، آیت الله طالقانی پس از انقلاب پیشنهاد عفو عمومی دادند و در نامه‌ای سه‌نفره با دکتر یزدی و مهندس سحابی این پیشنهاد را مطرح کردند. استاد اسفندیاری با اشاره به اینکه آیت الله طالقانی بر «عدالت در عداوت» تأکید و به آیه «وَلَا یَجْرِمَنَّکُمْ…» استناد می‌کردند، به ذکر نمونه‌هایی از رفتار ایشان پرداخته و گفتند: در ماجرای منوچهر آزمون، با وجود سابقه بدرفتاری، بر رسیدگی عادلانه تأکید کرد؛ در ماجرای تعطیلی مشروب‌فروشی، از وزیر کشور خواست صاحب مغازه را پیدا کند و برای او رزق حلال فراهم شود. ایشان افزودند: طالقانی بیشترین صدمات را از رژیم پهلوی دید؛ نخستین زندانی سیاسی سال ۱۳۱۸ و از آخرین زندانیان آزادشده سال ۱۳۵۷ بود. ۴۰ سال مبارزه مستمر، ۲۰ سال محکومیت و ۸ سال حبس، یک‌ونیم سال تبعید، هشت نوع محرومیت و زندانی شدن اعضای خانواده و بستگان، از جمله هزینه‌های او بود. با این حال بر اصل عدالت در عداوت تاکید داشت.

بخش پایانی برنامه به پرسش و پاسخ اختصاص داده شد. در این قسمت از برنامه یکی از حاضران با اشاره به هابرماس و جان استوارت میل، گفت‌وگو و آزادی را ابزار کشف حقیقت خواند. پرسش دیگر درباره نسبت طالقانی با نواب صفوی و فداییان اسلام بود. اسفندیاری پاسخ داد طالقانی به فداییان اسلام پناه داده بود، اما آن‌ها را رسماً تایید نکرد. همچنین با کسروی نیز بحث و گفت‌وگو می‌کرد و ضمن تعیین مرز، شیوه آنان را نمی‌پذیرفت. او از مصدق حمایت می‌کرد و با فداییان اسلام گفت‌وگو داشت. درباره مبارزه مسلحانه نیز گفته شد که این بحثی دراز و مورد اختلاف است و طالقانی در مجموع با آن فاصله داشت.

در پایان، جلسه با پیشنهاد برگزاری نشستی با حضور استاد اسفندیاری درباره اقبال لاهوری و با ذکر صلوات و تقدیم به روح آیت‌الله طالقانی به پایان رسید.