گزارش تفصیلی نشست علمی: «نقش کلینیک‌های حقوقی در حمایت از کودکان در مخاصمات مسلحانه با تاکید بر حمله جنایتکارانه به مدرسه شجره طیبه میناب»

به گزارش روابط عمومی دانشگاه مفید، چهارمین نشست از سلسله مباحث حقوق کودک و آموزه‌های اسلامی با عنوان: «نقش کلینیک‌های حقوقی در حمایت از کودکان در مخاصمات مسلحانه با تاکید بر حمله جنایتکارانه به مدرسه شجره طیبه میناب» با همت مرکز مطالعات حقوق تطبیقی و با همکاری کلینیک حقوقی دانشگاه مفید، روز یکشنبه ۲۳ فروردین ماه ۱۴۰۵ برگزار گردید. در این نشست علمی دکتر سعید رهایی، دکتر سید مصطفی میرمحمدی و دکتر محمد مهدی مقدادی به ارائه بحث پرداختند و دکتر محمد نیازی دبیری علمی برنامه را بر عهده داشتند.

سخنران اول این برنامه جناب آقای دکتر رهایی بودند. ایشان موضوع بحث خود را به «گونه‌های حقوقی حمله جنایتکارانه آمریکا و رژیم صهیونیستی، با حمایت از فرشتگان مدرسه شجره طیبه میناب» اختصاص دادند. دکتر رهایی گفتند:
کودکان نمی‌توانند هدف حمله نظامی قرار بگیرند. علاوه بر آن حق مضاعفی در خصوص حمایت از کودکان در حقوق بین الملل با عنوان Right to protection وجود دارد و در کنوانسیون ۱۹۷۹ به این موضوع اشاره شده است. با توجه به حقوق بشردوستانه نیز چیزی به عنوان حق کاردینال (اصل تفکیک) وجود دارد که در اصل تفکیک، به موضوع احتیاط و تناسب حتی نسبت به سایر غیر نظامیان اشاره دارد که نباید در جنگ مورد تعرض قرار گیرند. با استناد به این موارد، نه تنها هیچ کودکی نباید مورد تعرض قرار بگیرد؛ بلکه هیچ مدرسه‌ای نمی‌تواند جزو اهداف نظامی جنگ باشد. از طرفی، مدرسه مکانی آموزشی و غیر نظامی است. از طرف دیگر، این جنگ جنایتکارانه در بدو شروع، با ترور شخصیت‌های جمهوری اسلامی ایران که آن هم غیرقانونی بوده، آغاز شده است. از این نشست می‌توان به عنوان جلسه‌ای برای دفاع در مقابل مهاجم یاد کرد. همانطور که ماده ۵۱ منشور ملل متحد این موضوع را به عنوان یک حق ذاتی و مقدماتی در نظر می‌گیرد و به حفاظت از کودکان اشاره دارد.
دکتر رهایی با اشاره به رای دیوان بین المللی دادگستری در قضیه دیوار حائل افزودند: حقوق بشردوستانه چه در زمان جنگ و چه در زمان صلح باید مورد توجه قرار گیرد. در این رابطه به طور ویژه در ماده ۳ مشترک کنوانسیون‌های ژنو ۱۹۴۹، به حداقل رفتارهای انسانی در جنگ اشاره شده است و بیان می‌دارد که در هرکجا و در هر شرایطی، باید محترم شمرده شوند.
ایشان حمله جنایتکارانه به فرشتگان مدرسه شجره طیبه میناب را یک فاجعه بین المللی دانسته و گفتند که می‌توان در حوزه‌های حقوقی زیر این حرکت سفاکانه و غیر انسانی را به چالش کشید:
۱- در حوزه حقوق بین الملل کیفری:
چه سران، چه فرماندهان و چه معاونین آن‌ها در انجام چنین اقدامات جنایتکارانه‌ای را می‌توان در قالب جنایات بین المللی فردی در ICC مورد بحث قرارداد.
۲- در حوزه مسئولیت بین المللی دولت:
جنایت مدرسه میناب مسئولیت بین المللی دولت‌های مشارکت کننده در این جنایت را می‌تواند در پی داشته باشد. این مسئله نه تنها در مورد جنایات مستقیم آمریکا و اسرائیل مصداق دارد بلکه در مورد دولت‌های همسایه که از خاک آن‌ها حمله صورت گرفته است، هم موضوع مسئولیت بین المللی دولت و هم موضوع جبران خسارت می‌تواند طرح گردد و در حوزه مسئولیت‌ها و جبران خسارت نیز می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
الف) مسئولیت بین الملل دولتی
ب) مسئولیت بین الملل کیفری
ج) مسئولیت سازمان‌های بین المللی
۳- در حوزه سازمان‌های بین المللی:
تمام نهادهای مرتبط با سازمان ملل متحد باید نقش خودشان را در این زمینه ایفا کنند.
۴- در حوزه کلینیک‌های حقوقی:
کلینیک یک نهاد بسیار سودمند است که هدف از تشکیل آن، ارتباط با جامعه و نهادهای اجتماعی در زمینه موضوعات گوناگون حقوقی است. معمولا کلینیک‌های حقوقی تحت اشراف نهادهای حقوقی آکادمیک مشغول به فعالیت هستند. از این رو، مرکز بین المللی کلینیک‌های حقوقی بر اساس نظام نامه‌اش می‌تواند در این موضوع ورود کنند. کلینیک در اصل یک نهاد حمایتی است که بدون نیاز مالی، هدفش پر کردن جنبه‌های حمایتی، تبلیغی و ترویجی در حوزه‌های مختلف حقوقی است. این نهاد می‌تواند با ارسال نامه از طریق مرکز امور بین الملل کلینیک‌های حقوقی، با سایر نهادهای دانشگاهی خارج از کشور ارتبطا گرفته و به ترویج مطالبه و تبیین ظلم صورت گرفته در رابطه با فرشتگان میناب اقدامات لازم را صورت دهد. به عنوان تبلیغات رسانه‌ای هم می‌توان در قالب یادبود، هرساله مراسم ویژه‌ای در این زمینه داشت. علاوه بر اینها، برگزاری موت کورت داخلی از جمله اقدامات مهم کلینیک در این زمینه محسوب می‌شود.
۵- در حوزه حمایت‌های حقوقی می‌توان کار را در سه سطح دنبال نمود:
الف) حمایت داخلی
ب) حمایت بین المللی
ج) حمایت جهانی
حمایت داخلی: تمام نهادهای داخلی صلاحیت رسیدگی به این پرونده را دارند. در وهله اول یک موت کورت داخلی می‌تواند شروع خوبی باشد.
حمایت جهانی: اصل صلاحیت کیفری جهانی، فارغ از صلاحیت داخلی برای جنایت‌های بین المللی وجود دارد. اما سوالاتی در رابیطه با تابعیت جانیان و از جمله جنایت‌های جنگی تعریف شده در ماده ۱ مشترک کنوانسیون‌های ژنو در اینجا ایجاد می‌شود. ماده ۱ کنوانسیون‌های مشترک ژنو به عبارت undertake (موظف هستند) اشاره دارد. البته که ترجمه درستی نسبت به آن‌ها صورت نگرفته است. اما در تفسیر ماده ۱ به عبارت insure respect اشاره شده است. همچنین اگر به رای دیوار حائل نگاه کنیم، این موضوع اشاره‌ای است به نقض حقوق بشردوستانه و همه دولت‌ها موظف‌اند به دولت‌های ناقض فشار وارد آورند.
مهم‌ترین تضمین: معمولا در هر نظام حقوقی مهم‌ترین تضمین‌ها، قضایی است و همه دولت‌ها این نوع قوانین (جنایات جنگی نام برده) را جرم انگاری کرده اند. حتی در نظام حقوقی غیر نوشته می‌توان به دادگاه‌های انگلیس اشاره نمود.
به نظر می‌توان موت کورت ICC را در کنار موت کورت ICJ داشته باشیم. از حیث صلاحیت رسیدگی به ICC به دلیل‌عدم عضویت ایران و اسرائیل این صلاحیت وجود ندارد. اما این امکان هست که شورای امنیت پرونده‌ای را به ICC احاله دهد.
برای دیوان بین المللی دادگستری ابتدا باید بررسی کرد که کدام جنایات بین المللی در این جنگ رمضان بوجود آمده است؟
در طرح دعوایی که آفریقای جنوبی در دیوان بین المللی دادگستری که درخصوص ژنوسید مطرح کرد، به چه صورت بود؟ عنصر مهم در این جنایت جنگی، بحث نیّت است. این‌ها را با قصد نابودی گروه‌های ملی، مذهبی و نژادی مطرح می‌کند.
همچنان که نتانیاهو، با عنوان عمالیق از ایرانیان یاد کرده است که این یک تعبیر توراتی و تلمودی است که اشاره دارد به اینکه «این‌ها سزاوار نابودی هستند.» تورات مجموعه کتاب‌هایی است که اسناد خمسه توراتی در سفر تثنیه اشاره دارد که عمالیق باید نابود شوند و این تبدیل به نظریه محو عمالیق شده و در این زمینه نیز می‌توان موت کورت مشابه دیوان بین المللی دادگستری را برگزار نمود.

سخنران دوم: جناب آقای دکتر سید مصطفی میر محمدی بود. ایشان عنوان بحث خود را به «حمایت از کودکان در مخاصمات مسلحانه با شعار ما کودکانیم نه اهداف نظامی» اختصاص دادند. ایشان ضمن اشاره به وقایع تاریخی مشابه مانند زنده به گور کردن دختران در عصر پیامبر (ص) و… اشاره گفتند:
به چه دلیل کودکان در جنگ کشته می‌شوند و یا هدف قرار می‌گیرند؟ ما در آستانه قرن ۲۱ به خود می‌بالیم که حقوق بین الملل قوت گرفته است ولی رفتار خارج از قانون (تروریسم دولتی اسرائیل و آمریکا) جهان کنونی را به جامعه‌ای بدوی مبدل کرده است. البته که سابقه چنین جنایاتی در پرونده آن‌ها دیده می‌شود. مانند حمله به کودکان غزه، کودکان مدرسه شجره طیبه (که اسم زیبایی هم داشتند…) و… در کل، در پی چند موقعیت بین المللی، متاسفانه حمله به مدارس به عنوان سلاح جنگی کاربست پیدا کرده است.
دکتر میرمحمدی افزدوند: حقوق بین الملل با همه پیشرفت‌های جدی که داشته در این موارد فقط نمی‌تواند به دولت‌ها تکیه کند. برای روشن‌تر شدن این موارد می‌توان به کمپینی که در سازمان ملل متحد برای حمایت از کودکان در جنگ، توسط خانم گراچا ماچل در گزارشی ۳۱۷بندی در مورد تاثیرات مخاصمات مسلحانه بین المللی در مورد کودکان به نگارش درآمد و آثار جنگ بر کودکان را روایت می‌کند که جداگانه منتشر شده است، اشاره نمود. همچنین گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد هرساله گزارشی از کمپین «ما کودکانیم نه سرباز» منتشر می‌کند.
دکتر میرمحمدی گفتند: جامعه حقوق بین الملل مرکب از دو عنصر اساسی در ادبیات است: دولت و ملت.
یکی اشاره به نظم اجباری بعد از جنگ جهانی دوم دارد که دولت‌ها را در این مدل می‌بینیم که از عباراتی چون international community برای آن‌ها استفاده می‌کند. (اجتماع دولتی) دیگری بیشتر اشاره به موضوع ملت دارد که از عنوان international society برای آن استفاده می‌شود.
(اجتماع ملت ها) که حقوق بین الملل بیشتر درگیر با این موضوع است. از این رو، این بعد حقوقی باید فعال‌تر شود.
دکتر میرمحمدی با اشاره به مدرسه شجره طیبه گفتند: وقتی حمله جنایتکارانه به مدرسه شجره طیبه میناب در روز اول جنگ اتفاق می‌افتد، هدف دشمن این است که در همان وهله نخست، ایران را تسلیم کند. در اینجا چند موضوع از مباحث حقوق بین الملل محل بحث قرار می‌گیرد:
الف) حقوق بین الملل بشردوستانه
ب) حقوق بین الملل بشر
ج) حقوق بین الملل عرفی
د) حقوق بین الملل کیفری
که هر کدام از این‌ها ظرفیت‌های جداگانه‌ای را برای پیگیری به دنبال می‌آورند.
مورد بعدی بررسی آثار جنگ بر کودکان است. به ویژه یونیسف بعد از جنگ جهانی دوم صندوقی را برای کمک به آن‌ها در نظر گرفته است.
دیوان بین المللی کیفری نیز در ماده ۸ مکرر اشاره می‌کند که این جنایات، جنایات جنگی است. همچنین از آن به عنوان نگرانی‌های خاص تعبیر شده است. نکته مهم این است که باید آن‌ها را از حمله مستقیم و آثار غیر مستقیم این جنایات باخبر و درگیر نمود.
سوال مهم که در این زمینه مطرح می‌شود اینکه با این جنایات تکان دهنده که در ایران رخ داده است، چه باید کرد؟ ضمانت اجراهای حقوق بشردوستانه و حقوق بشر در مورد تعدی به کودکان چه می‌شود؟
ضمانت اجراهای حقوق بشر دوستانه به دسته‌های زیر تقسیم می‌شود:
الف) بازدارنده
ب) پیش گیرانه
هم مردم و هم نیروهای انتظامی و… جدای از مناطق نظامی بوده و جز اهداف غیر نظامی محسوب می‌شوند. هیچ کدام از آن‌ها در جنگ نمی‌تواند هدف حمله قرار بگیرد. یک نکته‌ای که باید دقت شود این است که وقتی به جنایتکار جنگی (اشاره به خلبان هواپیمای آمریکایی) جایزه می‌دهند؛ یعنی عمدی در کار بوده و قصد تسلیم طرف مقابل در جنگ وجود داشته است. وقتی تمام حرکات نظامیان در ایران با تجهیزات دشمن قابل رصد است؛ آن‌ها نمی‌توانند بگویند ما نمی‌دانستیم اینجا مدرسه بوده است!
ضمانت اجراهای هشداردهنده یا ترویجی: از سازمان‌های بین المللی، NGOها و… در محکوم کردن این جنایات باید استفاده کرد. برگزاری موت کورت‌های بین المللی هم می‌تواند جزء همین ضمانت اجراهای ترویجی به شمار رود.
ضمانت اجراهای تنبیهی: استفاده از دادگاه‌های بین المللی و پیگیری قضایی: بهترین و بیشترین پاسخ به تعبیر کاسسه که در جهان نامتحد باید از ظرفیت جوامع جهانی استفاده کرد تا قدرت دولت‌ها مهار شود. به دلیل سکوت برخی دولت‌ها این جنایات به وضوح اتفاق می‌افتد.

سخنران سوم جناب آقای دکتر محمد مهدی مقدادی بودند. ایشان گفتند: کودکان نه نقشی در ایجاد جنگ و نه نقشی در شکل گیری آسیب‌های پس از جنگ دارند؛ اما پس از اتمام جنگ آسیب‌های زیادی متوجه این گروه می‌شود. این موضوع فراگیر است و هم شامل کودکان افغانستان، هم عراق، هم فلسطین اشغالی، هم لبنان و… می‌شود. رژیم‌های جنگ طلب با هدف قرار دادن مدرسه، نگاه جنگ افروزانه خود را توسعه می‌بخشند. دکتر مقدادی در ادامه افزودند:
اگر جامعه جهانی اقدامات کوبنده انجام داده بود، این جنایات رخ نمی‌داد. شکل گیری فاشیست جهانی در کنار این سکوت مرگ بار، به وضوح نمایان است. ما با انبوه صدمات و آسیب‌ها و مشکلات ناشی از صدمه در جنگ مواجه هستیم که به بیشتر آن‌ها توجه نمی‌شود ولی حس می‌شوند. یکی از نکات مهم در این رابطه این است که هنوز خانواده‌های زیادی هستند که شیوه رفتاری با کودکان آسیب دیده از جنگ را نمی‌دانند. شیوه برخورد با کودکان در این شرایط چیست؟ یا آثار روانی جنگ برای کودکان چه می‌تواند باشد؟
متاسفانه به دلیل‌عدم تحرک لازم در جامعه جهانی و حتی جامعه حقوقی خودمان، مشاهده می‌کنیم که‌عدم مشارکت اجتماعی داخلی و بین المللی وجود دارد. این موضوع باید به عنوان یک عزای عمومی اعلام و تبلیغات لازم در این زمینه صورت بگیرد.
نقش کلینیک حقوقی در اینجا این است که افکار عمومی را بیدار کند. حادثه مدرسه میناب در بالاترین قابلیت آگاه‌سازی رسانه‌ای رخ داده و باید پوشش خبری مناسبی برای آن صورت بگیرد. معتقدم در این زمینه کم کاری شده است. کانون‌های وکلا باید در این زمینه فعال شوند، هرچند این فقط ابتدای راه است. اکثر کلینیک‌های حقوقی در کنار دانشکده‌های حقوق ایجاد می‌شود و در اصل پل ارتباطی میان جامعه و دانشگاه به شمار می‌روند و در کنار Street law، آموزش‌های حقوقی در سطح عمومی یکی از وظایف آن‌ها است. کلینک‌های حقوقی به سمت مشکلات جامعه پیش می‌رود. به صورت واقعی باید برویم و میناب را از نزدیک ببینیم. چرا که باید بتوانیم زبان گویای آنان باشیم. بنابراین این موضوع ظرفیت‌های حقوقی خوبی را دارد.
دکتر مقدادی گفتند: حمایت از کودکان در مخاصمان مسلحانه بین المللی از سال ۱۹۹۹ به همت مرجع ملی حقوق کودک در قالب کلینیک‌های حقوق کودک شکل گرفت. یکی از مهم‌ترین این کلینیک‌ها در مشهد است که با همراهی مرکز شوق زندگی توانسته‌ایم دو کنفرانس بین المللی در آنجا برگزار کنیم. با توجه به حادثه جانگذار حمله سفاکانه به مدرسه میناب، محورهای چهارمین کنفرانس بین المللی حقوق کودک در حال تغییر است و پوستر مجددا در حال طراحی است. از این رو می‌توان با تمرکز بیشتری همکاری را آغاز کرد. اگر بتوانیم یک بیانه مشترک نگارش کنیم می‌توانیم به سراغ محورهای دیگر هم قدم به قدم برویم.
دکتر مقدادی در رابطه با جنبه‌های تنبیهی و ترویجی گفتند:
باید بر نقش رسانه‌ها و استفاده از عنوان و جایگاه اجتماعی هنرمندان و نیز ظرفیت‌های اتحادیه کلینیک‌های حقوقی که هرساله کنفرانس بین المللی برگزار می‌کنند تاکید شود. ما می‌توانیم یک نامه به این نهاد بین المللی بزنیم و پیگیری‌های قانونی در این زمینه صورت بگیرد تا بتوان تحولات خوبی را در عرف بین المللی پدید آورد.
علاوه بر اینها، دادگاه‌های داخلی ما دارای صلاحیت هستند. حتی غرامت‌هایی که از آمریکا گرفته شده بر همین منوال بوده است. در بحث مسئولین مدنی هم می‌توانیم خسارات تنبیهی دریافت کنیم. در کنار دریافت خسارت‌های تنبیهی، می‌توان طرف مقابل را به پرداخت خسارت‌های ترمیمی هم محکوم کرد. بر اساس ظرفیتهای دادگاه‌های خودمان و قوانینی که داریم می‌توان اقدامات مقتضی را انجام داد. در مورد صلاحیت دیوان بین المللی کیفری نیز می‌توان از صلاحیت موردی استفاده کرد.

دکتر مقدادی در پایان گفتند: بحث امروز ما یک شروع است. با توجه به نتایج این جلسه، برای پیگیری موضوع ارتباط با مرجع ملی حقوق کودک، برگزاری کنفرانس بین المللی، دادگاه مجازی، ارتباط گرفتن با خانواده‌های داغدیده و جمع آوری مستقیم داده‌ها می‌تواند بسیار موثر باشد.