گزارش اجمالی نشست علمی: «کاربست نقد ادبی در مطالعات تاریخی‌انتقادی قرآن»

به گزارش روابط عمومی دانشگاه مفید، نشست علمی: «کاربست نقد ادبی در مطالعات تاریخی‌انتقادی قرآن» با همت مرکز مطالعات قرآن دانشگاه مفید روز یکشنبه ۲ آذرماه ۱۴۰۴ برگزار شد. ارائه‌کننده بحث آقای علی سلطانی (دانشجوی دکتری الهیات تطبیقی، دانشگاه بن آلمان) بودند و
آقای دکتر حامد شیواپور (عضو هیات علمی دپارتمان الهیات دانشگاه مفید) دبیری علمی این برنامه را بر عهده داشتند.

گزارش اجمالی محتوای بحث:

• مطالعات تاریخ انتقادی قرآن، با الهام از سابقه طولانی این روش در مطالعات کتاب مقدس، رویکردی است که با تعلیق پیش‌فرض‌های اعتقادی، متن را به مثابه پدیده‌ای تاریخی و انسانی مورد بررسی قرار می‌دهد. دو مولفه «تاریخی» و «انتقادی» در این روش حائز اهمیت است:
  مولفه تاریخی بر این اصل استوار است که متن مقدس در بستر تاریخی خاص شکل گرفته و فهم آن مستلزم توجه به شرایط زمانه، زبان و امکانات بیانی عصر نزول است. پژوهش تاریخی متن مقدس از همان روش‌های علوم تاریخی بهره می‌گیرد و تبیین‌های طبیعی را بر تبیین‌های فراطبیعی اولویت می‌دهد.
• مولفه انتقادی به معنای «سنجشگری» روش‌مند است و نه لزوماً نفی یا رد. در این مرحله، پژوهشگر پیش‌فرض‌هایی مانند وحیانی بودن یا صحت مطلق تاریخی متن را موقتاً کنار می‌گذارد تا امکان خوانشی فارغ از مداخلات اعتقادی فراهم شود. متن به عنوان موجودیتی مستقل و خودبسنده در نظر گرفته می‌شود که توانایی انتقال معنا به مخاطب را داراست.
• نقد ادبی در این چارچوب، یکی از شاخه‌های روش تاریخ انتقادی است که متن را به عنوان یک کل سازمان‌یافته ادبی تحلیل می‌کند. مفروض اصلی آن این است که قرآن به عنوان متنی تکاملی، دوران تدوین و تحول را پشت سر گذاشته و ردپاهای این تحولات در ساختار ادبی کنونی آن باقی مانده است. هدف نقد ادبی، بازسازی این سیر تحول از طریق «خوانش متن‌محور» و کشف ناسازگاری‌ها، افزوده‌ها، یا تغییرات درون‌متنی است.
• روش کار معمولاً شامل مراحل زیر است:
  ۱- شناسایی واحدهای ادبی خرد اولیه در متن.
  ۲- تحلیل بستر گفتمانی یا تاریخی هر واحد.
  ۳- بررسی روابط این واحدها با یکدیگر و با کلیت سوره یا قرآن.
  ۴- ارائه تفسیری کلی که این تحولات درونی را توضیح دهد.
• نمونه‌های مصداقی از کاربست نقد ادبی در قرآن
  ۱- شناسایی آیات ترکیبی یا تجزیه‌شده
  با تحلیل انسجام درونی و فواصل آیات، ادعا شده است که برخی آیات در مصحف کنونی، در واقع ترکیبی از دو آیه مجزا یا برعکس هستند. نمونه مورد بررسی، آیات ۲۸ و ۶۷ سوره انبیاء است.
  در آیه ۲۸ سوره انبیاء («یعلم ما بین أیدیهم… و هم من خشیتِه مشفقون»)، ادعا می‌شود نیمه دوم آیه («ولا یشفعون الا لمن ارتضی…») از حیث فاصله آیه و ساختار استثنا، می‌تواند در اصل آیه‌ای مستقل بوده باشد. در مقابل، آیات ۶۶ و ۶۷ سوره انبیاء به دلیل همخوانی فواصل و تناسب طول، احتمالاً در مرحله اولیه یک آیه واحد بوده‌اند.

۲- شناسایی آیات افزوده (مدنی در سوره مکی)
نمونه بارز، آیه ۲۲۷ سوره شعرا است. این سوره عمدتاً مکی و مربوط به دوران اولیه است. شواهد ادبی زیر برای افزوده بودن آیه آخر («إلا الذین آمنوا و عملوا الصالحات…») مطرح شده‌اند:
طول نامتناسب: طول این آیه (۹۲ حرف) تقریباً چهار برابر میانگین طول آیات این سوره است.
واژگان نشانه‌دار: عبارت «إلا الذین آمنوا و عملوا الصالحات» از جمله عبارات پرکاربرد در بخش‌های مدنی قرآن است.
انسجام ساختاری: با حذف فرضی این آیه، سوره در آیه ۲۲۶ به پایان می‌رسد و انسجام و یکدستی آن بیشتر به نظر می‌رسد.
انگیزه الهیاتی: در دوران مدینه، شاعرانی مسلمان (مانند حسان بن ثابت) ظهور کردند که در دفاع از پیامبر شعر می‌سرودند. این آیه می‌تواند به عنوان استثنایی برای توجیه جایگاه این شاعران افزوده شده باشد.
۳- ردیابی تحول مفاهیم در سیر درونی متن
تحلیل سیر تدریجی یک مفهوم در قرآن نمونه‌ای از نقد ادبی است. مورد بررسی، جایگاه حضرت اسماعیل (ع) و تحول مفهوم «امامت» است.
در سوره انبیاء (آیه ۷۳، دورۀ مکی) عبارت «وجعلناهم أئمة یهدون بأمرنا» به ابراهیم، اسحاق و یعقوب اشاره دارد.
در سوره بقره (آیه ۱۲۴، دورۀ مدنی) امامت تنها به ابراهیم اختصاص یافته («إنی جاعلک للناس إماما») و شرط‌عدم ستمگری در ذریه او گذاشته شده.
این تغییر را می‌توان در ذیل «سیر برکشیدن تدریجی اسماعیل» در قرآن تفسیر کرد. در آیات مکی، اسماعیل به تدریج از حاشیه به مرکز می‌آید (مثلاً در داستان ذبح در سوره صافات که به صورت تلویحی قربانی را اسماعیل می‌داند). در آیات مدنی، اسماعیل به وضوح همراه ابراهیم پایه‌گذار کعبه معرفی می‌شود (بقره: ۱۲۷).
این تحول درون‌متنی ممکن است نشان‌دهنده تغییر در گفتمان و مخاطب قرآن در مدینه باشد؛ پس ازعدم توفیق در همگرایی کامل با اهل کتاب، تأکید بیشتری بر نسب مستقل جامعه مسلمانان از طریق اسماعیل (ع) صورت گرفته است. بنابراین، تضاد ظاهری بین دو آیه در بیان مصداق امامت، با توجه به سیر درونی متن و تغییر بافتار تاریخی قابل حل است.

• جمع‌بندی
  روش نقد ادبی در چارچوب تاریخ انتقادی، با تمرکز بر متن به عنوان یک کل ادبی و با ابزار خوانش متن‌محور، به دنبال کشف لایه‌ها، تحولات و نشانه‌های تدوین تدریجی در قرآن است. این روش با استفاده از معیارهایی مانند انسجام درونی، طول و ساختار آیات، کاربرد واژگان و تحلیل گفتمان، فرضیه‌هایی درباره تاریخمندی متن ارائه می‌دهد. همان‌طور که در نمونه‌های مذکور مشاهده شد، این رویکرد می‌تواند خوانشی پویا و تاریخی از قرآن ارائه کند که با توجه به بستر نزول و تحول جامعه مخاطب آن است.