English            
ایمیل |  سامانه کتابخانه |  سامانه اداری |  سامانه آموزش |  سامانه تغذیه |  انتشارات |  فناوری اطلاعات|  كانون دانش آموختگان |  سامانه نشریات  
خانه
درباره مفید
آموزش
دانشكده ها
پژوهش
مراکز مطالعاتی
کتابخانه
پذیرش
دانشجویان
رويدادها
تاريخ تحول دولت در اسلام
نويسنده: دكتر داود فيرحي
  سال نشر(چاپ چهارم):۱۳۸۸
  قيمت:‌۶۰۰۰۰ريال
 تعداد صفحه: 476 

اين كتاب تاليف آقاي دكتر داود فيرحي عضو هيأت علمي دانشكدة حقوق و علوم سياسي دانشگاه تهران مي‌باشد. اثر حاضر در مورد مباحثي، چون ماهيت دولت در جهان اسلام، تحولات قبايلي شبه جزيرة عربستان قبل از اسلام، چگونگي تأسيس و ساختار دولت - شهر پيامبر اسلام‌(ص) در مدينه و پيدايي و خلافت قريش بحث نموده است. همچنين سه دولت بزرگ اسلامي ، يعني دولت‌هاي اسماعيلي، عثماني و صفويان به گونه‌اي مفصل مورد مطالعه قرار گرفته است.


 

فهرست مطالب

مقدمه معاونت پژوهشي.. 13

مقدمه. 15

 

فصل اول: ماهيت دولت در جهـان اسـلام. 19

1.تلاقي دين و سياست.... 21

2. نظرية دولت ديني: دولت اسلامي به مثابة دولتِ برآمده از نصوص ديني... 23

نتايج روش‌شناختي.. 28

الف. تقسيم «تمدني» تاريخ عرب به دورة جاهلي و اسلامي.. 29

1. استدلال تاريخي.. 29

2. منابع اسلامي.. 30

ب. پيوند دولت با دعوت اسلامي.. 31

3. نظرية دولت تاريخي: دولت اسلامي به مثابة دولت در جامعه ديني... 32

نتايج روش‌شناختي.. 33

الف. تقسيم «مذهبي» تاريخ سياسي عرب به جاهلي و اسلامي.. 33

ب. امتداد مفاهيم سياسي قديم در دولت اسلامي.. 35

1. يافتههاي باستانشناختي.. 36

2. استدلال زبان‌شناختي.. 36

4. تأملي در نظريههاي دوگانة دولت در اسلام.. 37

الف. مباني و نتايج روش‌شناختي نظرية دولت ديني.. 38

ب. مباني و نتايج روش‌شناختي نظرية دولت تاريخي.. 39

5. شيعه و تاريخ دولت در اسلام   41

 

فصل دوم: ساخت دولت ـ قبيله در عرب جاهلي.. 43

1. جغرافياي شبه‌جزيرة عرب... 45

الف. بخشهاي جزيرة العرب.. 47

1. تهامه. 47

2. نجد. 48

3. حجاز. 48

4. عروض.... 49

5. يمن.. 49

ب. تقسيم‌هاي قومي عرب.. 49

1.عرب عاربه. 51

2.عرب مستعربه. 51

ج. انفجار جمعيتي: مهاجرت قبيله‌هاي جنوبي به شمال. 52

2. ساختار اجتماعي قبيله. 54

الف. قبيله؛ واحد سياسي.. 55

ب. ساخت دروني قبيله. 57

1. اعضاي اصلي.. 57

شيخ يا رئيس قبيله. 57

اشراف قبيله. 59

اعضاي عادي قبيله. 60

2. وابستگان.. 61

پناهندگان يا موالي.. 61

بردگان.. 62

ج. رابطه‌هاي بين قبيله‌اي.. 62

د. دين قبيله. 66

 

فصل سوم: مكـه؛ دولـت ـ قصبة جاهلي.. 69

1. تحول در حيات قبيله. 71

2. تحولات فرهنگي و انديشه ديني عرب در آستانه اسلام.. 76

3. دولت ـ قصبة مكه جاهلي... 81

الف. قبيله‌هاي مكه در آستانه اسلام. 83

ب. قريش بطاح و آرايش جديد قدرت.. 84

1. منصب‌هاي سياسي و نظامي.. 85

2. منصب‌هاي ديني.. 86

ج. مكه؛ از قصيّ تا پيدايش اسلام. 87

1. پيدايش فرهنگ و اخلاق اجتماعي نوين.. 91

2. آسان شدن گسترش اسلام. 93

 

فصل چهارم: دولت پيامبر(ص) 95

1. از قبيله ايماني تا شهر اسلامي... 97

الف. هجرت و حكومت.. 97

ب. تعيّن يثرب.. 101

ج. ساخت قبيله‌اي يثرب.. 102

د. پيمان عقبه دوم و مقدمات هجرت.. 106

2. پيدايش دولت ـ شهر پيامبر(ص). 109

الف. اقدام‌هاي اوليه. 109

1. تعيين نقيبان.. 109

2. شرط هجرت.. 110

3. نظام برادري.. 113

4. بناي مسجد النبي(ص) 116

ب. تأسيس دولت ـ شهر مدينه. 118

1. متن صحيفه يا قانون اساسي مدينه. 120

2. ساخت دولت ـ شهر مدينه. 127

الف. پيدايش يك «امت». 127

ب. پيدايش حرم: مرزهاي جغرافيايي مدينة النبي(ص) 129

ج. استقلال داخلي قبيله‌ها 130

د. فرد و فردگرايي.. 131

هـ . حاكميت... 132

و. قانون.. 133

3. تحولات دولت پيامبر(ص) 134

الف. صلح حديبيه و گرايش‌هاي جهان‌شمول.. 135

ب. فتح مكه؛ پيامدها و نتيجه‌ها 139

1. وفود؛ نمايندگان سياسي قبايل.. 139

2. اعلان برائت از مشركان.. 145

3. مشكلات دولت پيامبر(ص) در سال دهم و يازدهم هجرت.. 146

 

فصل پنجم: خلافت راشدين.. 149

1. تبار قبيلهاي خليفه. 151

2. الگوهاي استقرار خليفه. 153

3. ساختار و نهادهاي خلافت راشدين... 155

الف. ابوبكر (11 ـ 13ق / 632 ـ 634 م) 156

1- حادثة سقيفه. 157

2- سلطة قريش... 160

3. جنگهاي ردّه. 162

4. فتوحات جهادي.. 164

ب. عمر (13 23ق / 634 ـ 644 م) 166

1. فتوحات دورة عمر. 167

2. پيامدهاي اقتصادي ـ اجتماعي فتوحات.. 168

3. تحول‌هاي سياسي ـ قومي.. 171

4. ساخت قدرت در كوفه. 172

ج. عثمان ( 23 ـ 35 ق / 644 ـ 656 م) 176

1. شوراي خلافت... 178

2. انحصار قدرت در بني‌اميه. 182

3. بيقراري اجتماعي و شورش قبايلي.. 185

د. امام علي(ع) (35 ـ 40ق / 656 ـ 661 م) 188

1. الگوي بيعت... 191

2. تغيير كارگزاران.. 193

3. جنگهاي داخلي و تشديد بيقراري اجتماعي.. 195

 

فصل ششم: دولت امويان.. 199

1. پيوند عصبيت و سلطنت.... 201

2. ساخت دولت اموي... 203

الف. تشريفات و شوكت خليفه. 204

ب. اداره مستقيم حكومت.. 205

ج. سازمان اداري.. 207

د. ديوان‌ها 208

1. ديوان خاتم. 209

2. ديوان بريد. 210

3. ديوان جُند (ارتش) 211

4. ديوان خراج.. 212

الف. خراج.. 213

ب. جزيه. 214

ج. خالصه سلطاني.. 216

د. استخراج.. 217

5. سنت ولايت‌عهدي.. 219

3. چالش‌هاي دولت اموي... 222

الف. قيام امام حسين(ع) و جنبش‌هاي شيعي عصر اموي.. 224

ب. واقعه حرّه و جنبش عبدالله زبير 232

ج. خوارج. 236

 

فصل هفتم: خلافت عباسي.. 239

1.انقلاب اجتماعي و تغييرهاي سياسي... 241

2. زمينه‌هاي اجتماعي ـ اقتصادي... 244

3. استقرار دولت عباسي... 251

4. عباسيان و مسئله مشروعيت.... 255

5. ساخت دولت عباسي... 259

الف. دين.. 261

ب. سپاه 265

ج. سازمان اداري.. 267

1. نهاد خلافت... 269

2. نهاد وزارت.. 271

3. نهاد امارت و پيدايش سلطنت‌هاي اسلامي.. 272

د. نظام اميرالامرايي.. 273

6. فرو پاشي حكومت مركزي... 276

 

فصل هشتم: دولت اسماعيلي.. 281

1. سازمان دعوت مذهبي... 285

الف. امام. 287

ب. حجت/ باب.. 289

ج. داعي.. 291

1. داعي الدعاة 291

2. داعي البلاغ.. 291

3. داعي مطلق/ نقيب... 291

4. داعي مأذون.. 292

5. داعي محصور. 292

6. جناح راست/ چپ... 292

7. داعي مُکاسر و مُکالب... 293

دـ مستجيب.. 294

2. مرتبه‌هاي نظامي اسماعيليان.. 295

3. ساخت دولت فاطمي... 298

الف. خليفه/ امام. 299

1. بيعت و جانشيني.. 301

2. نيروهاي سياسي دربار. 303

ب. وزير 305

بدرالجمالي؛ آغازگر قرن وزيران نظامي.. 307

ج. ديوان‌هاي مرکزي.. 309

1. ديوان رسائل.. 310

2. ديوان بريد و ديوان کشف... 310

3. ديگر ديوان‌ها 311

ج. نظام قضايي.. 311

نشانه‌هاي پايان.. 313

4. نزاريه و دولت الموت... 315

الف. قلعه؛ دارالهجرة اسماعيلي.. 317

ب. الموت؛ مرکز قدرت نزاري.. 319

ج. خداوندان الموت.. 320

5. حسن صباح و نظرية امامت اسماعيلي... 322

راهبردهاي سياسي/ نظامي.. 325

6. ادوار دولت اسماعيلي در ايران.. 326

الف. دورة استقرار 327

ب. دورة قيامت.. 329

ج. دورة ستر/ بازگشت.. 331

 

فصل نهم: دولت عثماني.. 335

1. تبار خلافت عثماني... 338

الف. جريان محلي ـ آناتولي.. 340

ب. ميراث ترک... 341

ج. ميراث اسلامي.. 344

2. ساخت اوليه دولت عثماني... 346

الف. ديوان و نخستين وزيران. 347

ب. نظام ادارة اميرنشين.. 347

ج. سازمان سپاه 348

3. ساخت دولت درامپراتوري عثماني... 348

الف. طبقه‌هاي اجتماعي.. 350

نظام تيمار/ اقطاع.. 352

ب. سلطان. 353

ج. نهاد دربار 357

1. حرم. 358

2. اندروني.. 359

3. بيروني.. 362

د. نهاد دبيري و ديوان. 362

1. ديوان همايون.. 363

2. وزارت و وزير اعظم. 364

3. بيگلربيگي و تقسيم‌هاي کشوري.. 366

4. سنجاق‌بيگي‌ها 367

هـ . ماليه و خزانة سلطاني.. 368

و. نيروهاي مسلح (سيفيه) 369

1. نيروهاي قاپوقولي.. 370

 

2. نيروهاي ايالتي.. 372

ز. دين و نهاد علميه. 373

ح. نهادهاي ديني.. 374

1. شيخ‌الاسلام و نهاد شيخ‌الاسلامي.. 376

2. فتوا 377

3. قضا 379

4. مدرسه. 379

4. تحولات و اصلاحات... 381

الف. اصلاحات در عثماني.. 382

ب. عصر لاله (1730ـ 1718 م) 383

 

فصل دهم: دولت صفوي و ساخت سلطنت شيعه در ايران.. 393

الف. ماهيت دولت صفوي... 395

1. صفويه؛ تشکيل دولت ملي در ايران. 396

2. دولت صفوي؛ امتداد سنت‌هاي اسلامي در وجه شيعي.. 399

ب. تبار قدرت صفوي... 402

1. تصوف صفوي.. 403

سازمان طريقت صفوي.. 406

2. سلطنت صفوي.. 408

3. تشيع صفوي.. 411

ج. ساخت دولت صفوي... 415

1. شاه/ سلطان. 415

2. دربار و نهاد‌هاي مرکزي.. 417

3. نهاد‌ها و سازمان ديني.. 418

الف. ملّاباشي.. 419

ب. صدر. 420

ج. شيخ‌الاسلام. 423

د. قاضي و قاضي‌عسکر. 424

4. نهادها و سازمان اجرايي دولت صفوي.. 425

الف. سازمان اوليه. 425

1. وکيل.. 426

2. خليفة الخلفا 427

3. اميرالامرا 430

4. قورچي‌باشي.. 431

ب. منصب‌هاي متأخر صفويه. 432

1. وزارت اعظم.. 433

2. سازمان نظامي.. 436

3. ديوان‌بيکي و «ديوان مظالم». 440

4. ايشيک‌آقاسي و «دربار». 441

5. منصب‌ها و بيوتات سلطنتي.. 442

ج. نظام ايالت‌ها 443

1. انتصاب اميران ايالت‌ها 445

2. اختيارات حاکمان ايالت‌ها 446

3 . روابط ايالت‌ها با مرکز. 450

د. تحول‌هاي دولت صفوي.. 452

به‌عنوان نتيجه. 457

منابع و مآخذ.. 467

 

 

مقدمه معاونت پژوهشي

همان‌گونه كه بسياري از فيلسوفان قديم به تكرار تاكيد كرده‌اند، به‌زيستن و رستگاري در جمع به‌دست مي‌آيد؛ و جمعي زندگي كردن، مستلزم وجود دولت است. شايد نتوان زندگي را بدون دولت تصور كرد؛ گو اين‌كه زندگي در چارچوب دولت آغاز و پايان مي‌يابد. بر اين اساس مفهوم دولت به‌رغم پيچيدگي‌هايش، واقعيتي روزمره و در خور توجه است؛ ولي همان‌گونه كه اندرو وينسنت در پيشگفتار خود بر كتاب نظريه هاي دولت مي‌گويد، پرسش از چيستي دولت يكي از ساده‌ترين و در عين‌حال مبهم‌ترين پرسش‌هايي است كه در مباحث سياسي طرح مي‌شود و پاسخ به اين پرسش نيز به همان اندازه مي‌تواند مبهم و ساده‌انديشانه باشد؛ زيرا به گفته جان ديويي، فيلسوف امريكايي، به محض آن‌كه ما واژة دولت را به زبان مي‌آوريم، شمار بسياري از اشباح فكري ظاهر مي‌شوند و ذهن را تيره و تار مي‌كنند. اين مشكل زماني دوچندان مي‌شود كه بخواهيم مفهوم دولت را در تمدني بررسي كنيم كه از لحاظ نظري چندان شفاف به اين مفهوم نپرداخته است.

با توجه به مطالب بالا، بررسي و رديابي دولت و تحول‌هاي آن در جهان اسلام از دو جهت با دشواري زيادي روبه‌رو و نيازمند بررسي دقيق و عالمانه است: نخست آن‌كه به دليل پيچيدگي و ابهام در مفهوم دولت و، در بسياري موارد، مشتبه شدن آن با مفهوم‌هاي هم‌خانواده‌اي چون جامعه، جماعت، ملت، حكومت و سلطنت، اين مفهوم يكي از دشوار‌ترين مفهوم‌ها در عرصه سياست قلمداد مي‌شود. دوم، و مهم‌تر، آن‌كه بررسي اين مفهومِ مبهم در جهان اسلام و در تاريخ نقل و انتقال‌هاي قدرت در بين مسلمانان، گستره‌اي پر از ابهام را پيش روي محقق مي‌گشايد و نيازمند  بستن ديدگان بر روي برخي بحث‌ها و اتفاق‌ها است كه مي‌تواند مانعي براي اطلاق مفهوم دولت، به‌ويژه از نوع اسلامي آن، بر برخي از الگوهاي دولت در جهان اسلام باشد.

اين امور، حكايت از نياز به بررسي و تحقيق علمي پيرامون تاريخ تحول دولت در اسلام دارد، گو اين‌كه دانشجويان رشتة علوم سياسي نيز در دوره كارشناسي بايد درسي با همين عنوان بگذرانند و نيازمند منبعي دقيق و عالمانه هستند. بر اين اساس، معاونت پژوهشي دانشگاه مفيد سفارش اين پژوهش را به يكي از  استادان توان‌مند در قلمرو مطالعات اسلامي داد كه حاصل آن پيش روي شماست. از مهم‌ترين ويژگي‌هاي اين اثر، بررسي يك موضوع و تحول‌ها و تطورهاي آن در گسترة تاريخي‌اش در جهان اسلام است. گرچه اين گستره به‌همراه ابهام‌هاي مفهومي و تاريخي، مشكلي بر سر راه نويسنده  محترم بود، ولي توانايي و اشراف وي بر موضوع، بر اين دشواري‌ها چيره شد. اميدواريم اين اثر نياز استادان، پژوهشگران، دانشجويان محترم و ديگر علاقه‌مندان را برطرف ساخته و جايگاه شايسته خود را در بين پژوهش‌هاي اسلامي بيابد.

ضمن تقديم سپاس به نويسنده محترم، جناب آقاي دكتر فيرحي، كه محققانه و با وسواسي علمي كه در خور اين موضوع است اقدام به نگارش اين اثر كردند، تلاش‌هاي آقايان دكتر سيدعلي ميرموسوي و دكتر منصور ميراحمدي، ارزيابان محترم اين پژوهش، را ارج مي‌نهيم.

 

معاونت پژوهشي دانشگاه مفيد

بهار 1386


 مقدمه

اثر حاضر، که تأملي درباره «ماهيت دولت و تحولات آن در دورة ميانة تاريخ اسلام» است، در واقع، جستارهايي به ضرورت برگزيده از تبار تاريخي، پيدايي، ساختار و مهم‌ترين تحولات سلسله‌هاي بزرگ دولت در دورة کلاسيک اسلام است. در اين نوشته، بيشتر به آن دسته از دولت‌هاي بزرگ و سنتي جهان اسلام پرداخته شده که ظهور و زوال آنها براي تاريخ تمدن و، در پي آن، تاريخ انديشة سياسي مسلمانان نقطه‌اي تعيين کننده تلقي مي‌شود. به همين دليل از بيان تفصيلي جزئيات تاريخ حکمراني‌ها و حکمرانان کوچک و بزرگ در جهان اسلام چشم‌پوشي شده، چرا که حتي ذکر نام آنها مستلزم سياهه‌اي بس طولاني، و شايد ملال‌آور، براي خوانندة کم حوصلة امروزي است.

اگر اين نکته درست باشد که تاريخ اکنون ما تابعي از فرايند اکنوني ـ شدني است که گذشتة تمدني ما شرط قطعي آن است، و باز اگر بپذيريم که تاريخ فکر ما تابعي از فيزيک تاريخي ماست، در اين صورت خوانش تبارشناسانة تاريخ دولت درجهان اسلام ضرورتي انکارناپذير براي فهم امکانات فرهنگي ـ سياسي امروز جهان اسلام خواهد بود. زيرا چنانکه روشن است، دولت بي‌آنکه تابعي از تحولات فکري ـ اجتماعي در جامعة اسلامي باشد، در عمل قوي‌ترين نيروي محرکة تحولات عمومي در جهان اسلام بوده است؛ به گونه‌اي که هرگونه منازعه‌اي درباره دولت، فتح بابي ناگزير براي ديگر منازعه‌هاي فکري ـ مذهبي بوده و هست.

اين اشارات البته راهنماي پژوهش حاضر در تأکيد بر سازه‌هاي نهادي فيزيک اجتماعي تاريخ جامعة اسلامي از نخستين پويش‌هاي آن تا کنون است. از اين حيث، مي‌توان گفت اين نوشته رويه‌اي ديگر از کتابي است که پيشتر با عنوان نظريه‌هاي نظام سياسي و دولت در جهان اسلام منتشر شده است.[1] آن نوشته به نظريه‌هاي بزرگ سياسي مسلمانان در دوره قديم و جديد مي‌پرداخت ، ولي اين کتاب در جست‌و‌جوي توصيف زمينه‌هاي سياسي پيدايش دولت‌ها و ساخت‌هاي کلان سياسي در تاريخ اسلام است که «شرايط امکان» زايش و تدوين انديشه‌هاي بزرگ مبتني بر خلافت و امامت در دنياي اسلام را تشکيل مي‌دهند.

به تعبير ديگر، متن حاضر فرايند تاريخي پيدايي و تحول دولت در جهان اسلام را، که شرط ضروري پيدايي و تحول انديشه‌هاي سياسي مسلمانان بوده است دنبال مي‌کند؛ يعني شرايط عيني/ تاريخي ويژه‌اي که پديدآورنده هندسة ذهن و سازمان انديشه سياسي انسان مسلمان بوده است. بنابراين، مختصات هندسي اين کتاب بر آن استوار است و کم‌و‌بيش انطباق دارد. روشن است که فاکتور‌هاي تاريخي دولت در جهان اسلام، به دليل گسترة تاريخي و پهنة جغرافيايي وسيع آن، بسي پيچيده‌تر و متنوع‌تر از حوزة انديشه است. به همين دليل نمي‌توان همه تاريخ تحولات دولت در جهان اسلام را، به سياق آنچه در کتاب پيشين انجام گرفت در يک مجلد و متناسب با سليقة آموزشي دانشگاه‌ها و دانشجويان کم حوصلة امروز گردآورد. به همين خاطر در تدوين متن حاضر دو نکته به‌عنوان اصل راهنما لحاظ شده است: نخست آنکه، به‌رغم تنوع دولت‌ها و سلسله‌هاي اسلامي، فرض بر اين بوده که همه اين دولت‌ها از ساخت و منطق عمل کم‌وبيش يک‌ساني پيروي مي‌کنند. بنابراين، تکيه بر تحليل چگونگي زايش و زوال بزرگترين واحد‌ها و سلسله‌ها، بي‌آنکه به تاريخ مفصل همة سلسله‌هاي بزرگ و کوچک نياز باشد، پرتوي بر فهم منطق عمومي دولت در جامعه و تاريخ اسلام خواهد افکند. دوّم آنکه، به اقتضاي ضرورت؛ و با توجه به اين نکته که آوردن بحث‌هايي درباره پيدايي، ساختار و تحولات دولت‌هاي اسلامي در دورة جديد، فشردگي بيش از حد و اختصار مخلّ معني را در پي داشت، در اين نوشته تنها به ساختار و تحولات دولت‌هاي بزرگ سنتي در جهان اسلام بسنده و بحث درباره «ماهيت دولت/دولت‌هاي اسلامي در دورة جديد» به پژوهشي مستقل در آينده واگذار شده است.

در پژوهش حاضر، همچنين بحث نظري مستقلي درباره نسبت دولت و انديشه در جهان اسلام ارائه نشده است. اين نکته از آن رو است که متن حاضر همچنان بر بنياد ديدگاهي تنظيم شده که در کتاب قدرت، دانش و مشروعيت در اسلام[2] آمده، و در واقع، بسط و تفصيل برخي فصول و اشارات موجود درآن اثر است.

 اثر حاضر با بحثي درباره ماهيت دولت در جهان اسلام آغاز مي‌شود. آنگاه با تأمل در تحولات قبايلي شبه جزيرة عربستان قبل از اسلام، به مناسبات ديانت و ارزش‌هاي اسلامي با تجربة قبايلي، و ديالکتيک اين با آن مي‌پردازد. از چگونگي تأسيس و ساختار دولت ـ شهر پيامبر اسلام(ص) در مدينه، تا پيدايي و فروپاشي خلافت قريش (خلافت مدينه، امويان و بني عباس) به اجمال بحث شده است. سپس، سه دولت بزرگ اسلامي ـ يعني دولت‌هاي اسماعيلي، عثماني و صفويان ـ به گونه‌اي مفصل‌تر مورد مطالعه قرار گرفته است. اين دولت‌ها درعين‌حال که حامل ميراث خلافت قريش هستند خود به پل ارتباطي گذشته و حال مسلمانان بدل شده و پيش‌درآمدي بر تحولات امروز دولت‌ها و جريان‌هاي سياسي اسلامي به‌شمار مي‌آيند.




[1]. بنگرید به: داود فيرحي، نظام سياسي و دولت در اسلام، تهران، انتشارات سمت، 1382.

.[2] بنگرید به: داود فيرحي، قدرت، دانش و مشروعيت در اسلام، تهران، نشر ني، 1378. 



• درباره دانشگاه مفید • آموزش • پژوهش • کتابخانه • پذیرش • دانشجویان • رویدادها
بنیان گذار و رئیس
قائم مقام
اهداف و رسالت
تاریخچه
ساختار سازمانی
پردیس دانشگاه
درباره قم
بخش اقتصاد
بخش حقوق
بخش فلسفه
بخش علوم سیاسی
بخش معارف قرآن
بخش زبان
بخش دروس عمومی
آموزش مرکز حقوق بشر
آموزش مرکز علوم قرآن
خدمات آموزش
مرکز آموزش‌های آزاد
مرکز آموزش‌های غیر حضوری
امور فارغ التحصیلان
فرم‌های آموزشی
آیین نامه‌ها و مقررات
مصوبات شورای آموزشی
تقویم آموزشی
مرکز مطالعاتی حقوق بشر
مرکز مطالعاتی حقوق تطبیقی
مرکز مطالعاتی علوم قرآن
مرکز مطالعاتی اقتصادي
کتاب‌ها
مجلات

سامانه کتابخانه
بانک‌های اطلاعاتی
آپین نامه‌ها
عضویت در کتابخانه
خدمات رایانه و تکثیر
سفارش و خرید کتاب
پیوندها
آزمون اختصاصی کارشناسی
آزمون اختصاصی کارشناسی ارشد

آزمون پذیرش دکتری
پذیرش بدون آزمون
ضوابط و مقررات پذیرش
فرم‌های پذیرش
پذیرش بورس
پذیرش دانشجویان خارجی
بورس آیت الله موسوی اردبیلی (مدّظله)
کمیته امور مالی
کمیسیون موارد خاص
کمیته انضباطی
مشاوره دانشجویی
انجمن‌های علمی
مجلهء دانش پژوهان
کانون‌های فرهنگی
تربیت بدنی
خوابگاه دانشجویی
سلف سرویس
خدمات متفرقه دانشجویی
آیین نامه‌ها و فرم‌های دانشجویی

DOURAN Portal V3.9.8.8

V3.9.8.8