فارسی            
Email |  Library |  eOffice |  eRegisteration |  Food Service |  Publications |  Computer Center  
Home
About Mofid
Education
Departments
Research
Library
Admission
Students
News & Event

Title : نشست علمی «خوانش جایگاه زن در نهج البلاغه» با سخنرانی جناب دكتر سعید رهایی، عضو هیات علمی دانشگاه مفید در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار گردید.
News Code : ۱۷۴۷
Date : 1/9/2019
Time : 9:45:23

به گزارش روابط عمومي دانشگاه مفيد، نشست علمي «خوانش جايگاه زن در نهج البلاغه» روز دوشنبه 17 دي ماه 1397 با ارائه جناب آقاي دكتر سعيد رهايي، عضو هيئت علمي دانشگاه مفيد در سالن انديشه پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي برگزار گرديد. 

 

دكتر رهايي ابتدا با اين مقدمه آغاز نمودند كه يكي از چالش هايي كه بر نهج البلاغه حضرت امير(ع) و اصولا بر ديدگاه اسلامي وارد است، بحث زنان و حقوق زنان است و گفتند: دنياي امروز اعم از مسلمان و غير مسلمان، ظاهر برخي از عباراتي كه در نهج البلاغه، كافي يا متون ديگر همچون رسائل وجود دارد و يا ديدگاه فقهاي سنتي ما را در باره زنان نمي پسندند و گاهي اين ديدگاه را غير عادلانه مي دانند. لذا مي خواهيم ببينيم آن چه در نهج البلاغه از كلام حضرت امير(ع) نقل شده است يا در متون ديگري از ايشان درباره زنان نقل شده است، چيست و چگونه مي توان به آن ها نگرشي داشت.
ايشان در ادامه چنين عنوان كردند كه نهج البلاغه اي كه امروز در دست من وشماست و ثمره  تلاش قابل تقدير مرحوم سيد رضي (ره) است در خطب، درنامه ها و در كلامات قصار به زن توجه كرده است و در برخي از مقامات نهج البلاغه بدون اينكه اسم زن برده شود، به صورت كلي مباحثي ارائه داده است. مثلا در باب حقوق كه حقوق را چگونه مي توان تصوير كرد و چگونه بايد اجرا كرد، معيار ارائه مي دهد. از جمله خطب نهج البلاغه كه بسيار قابل بحث و قابل انتقاد است از باب حقوق زن، خطبه ي 80 است. مرحوم سيد رضي مي فرمايد حضرت اين خطبه را بعد از جنگ جمل ايراد فرمود. مرحوم سيد رضي در عنوان اين خطبه آورده است كه حضرت زنان را در اين خطبه مزمت مي كند كه زنان نسبت به مردان از نقص برخوردارند. خطبه مذكور با اين عبارت شروع ميشود كه:
آي مردم: زنان ايمانشان ناقص است (اگر ناقص را به همان معنايي كه در ذهنمان و در فارسي هست تلقي كنيم)، بهره شان ناقص است و عقلشان ناقص است. بعد تحليل مي كند كه ايمانشان كم است چون ايام پريود ماهيانه را دارند، در آن ايام نماز نميخوانند، روزه هم نمي گيرند پس ايمانشان ناقص است. عقلشان ناقص است چون شهادت دو زن، مساوي با شهادت يك مرد است. بخشي از اين اين خطبه با اين صورت، براي بسياري از مردان و زنان جامعه ما قابل پذيرش نيست.

مشكلي كه پيش مي آيد يكي بر اساس اين است كه لفظ النساء اسم جمع است و مفردي از خود ندارد و مانند الناس است. از طرفي گفته  مي شود كلمه جمعي كه «ال» دارد مفيد عموم است. النساء يعني همه ي زنان. در تفاسير بسياري مثل تفسير مرحوم علامه طباطبايي مي بينيد كه در استنباطاتي كه از قرآن مي كند مي گويد كه اين جمع محلي به ال است. اينجا ال مفيد عموم نيست. چنان كه مقصود از ايها الناس يا معاشرالناس كه ابتداي خطبه است همه مردم نيستند. يعني اينگونه نيست كه از زمان حضرت امير(ع) به قبل و زمان ايشان تا ابد؛ آهاي مردم بدانيد كه همه ي زنان ....
اين خطبه را بررسي كردم كه اين خطبه قبل از سيد رضي و بعد از ايشان كجاها آمده است. ديدم در كتب مختلفي اين خطبه آورده شده است. اين خطبه را سيد در صفحه 100 خصائص الائمه هم ذكر نموده است. در آنجا مطلب گسترده است. من اين بخش را از بحار مي خوانم : حضرت درباره طلحه و زبير مي فرمايد : اينها با من بيعت نمودند. اگر با من بيعت نمي كردند، مثل برخي كه ( مثلا عبدالله عمر) بيعت نكردند( اين بحث در مباحث شركت در راي و اجبار در راي بحث زيبايي است) من هرگز آن ها را مجبور به راي دادن نمي كردم، چنانچه من با ديگراني هم كه در مسجد آمدند و گفتند : يا علي! ما به تو راي نمي دهيم و تو را به عنوان خليفه قبول نداريم، برخورد خشني نكردم. علت اينكه اينها راي دادند و بعد برگشتند اين بود كه طلحه فكر مي كرد كه وقتي به عنوان صحابه خاص پيامبر با من بيعت مي كند، او را والي يمن قرار مي دهم و و زبير فكر مي كرد او را والي عراق خواهم كرد. اما بعد كه متوجه شدند من تحت تاثير شهرت نيستم، به من گفتند اجازه بده ما عمره برويم، در حالي كه به دنبال پيمان شكني بودند. پس سراغ عايشه رفتند و او را تخفيف دادند و از من ترساندند. از آن جا كه عايشه هم زمينه آن را داشت و در نفس عايشه كينه هاي زيادي نسبت به من وجود داشت... بنابراين اينجا منظور حضرت از النسا، همه ي زنان نيست چون هيچ كس نگفته است همه ي زنان از نظر عقلي ناقص هستند، از نظر ايماني ناقص هستند و از نظر بهره همينطور. چرا كه در بين اين زنان حداقل حضرت فاطمه زهرا(س) و حضرت زينب(س) و بسياري ديگر از افرادي كه قرآن يا روايات اين زنان را ستوده است وجود دارند. لذا يقينا اين كلام عموم ندارد و يقيننا همهي زنان مقصود نيست. حضرت در يك كلمه بسياري از زنان دوره خود را توصيف مي كند و همچنين اين كلمات حضرت جدلي و كنايي است.

حضرت امير(ع) در بين كساني است كه عايشه را به عنوان امام و رهبر خودشان قبول كردند و شتر عايشه را معجزه الهي مي دانند تا جايي كه در نهج البلاغه هم آمده كه مدفوع شتر را براي تبرك به سر و صورت خود مي ماليدند. اكثريت اين افراد معتقدند كه زنان موجودات دست دومي هستند و اينها نمي توانند رهبري را به عهده داشته باشند. حضرت مي خواهد بگويد شما با اين اعتقاد چرا دنبال عايشه رفتيد. همچنين در پرداخت كلام مي بينيم استدلا ل هاي حضرت همگي استدلال هاي برهاني نيست و قابل خدشه است. لذا بسياري مي گويند اين كلام اصلا مستند به حضرت نيست. ما در جايي منبع قوي بر اين كلام پيدا نكرديم.
اين كلام از حيث ادبي هم قوي نيست. همچنين جنبه ي برهاني يقينا ندارد. من يكي يكي نقل مي كنم:

النساء نواقص الايمان: حضرت مي فرمايند زنان ايمانشان كم است. اولا منظور از ايمان اينجا اعتقاد نيست چون يك كفر و ايمان داريم به عنوان كفر و ايمان عملي. زنان در عمل مثل مردان مومنانه عمل نمي كنند چون زنان حيض مي شوند و چند روز از ماه را نماز نمي خوانند و روزه هم نمي گيرند. اولا همه ي زنان كه حيض نمي شوند .بسياري از زنان يائسه هستند و حيض نمي شوند و بسياري هم در سن هستند و حيض نمي شوند. ثانيا اينكه زنان اگر در ايام حيض روزه نمي گيرند ،اتفاقا اين امر مسئوليت بيشتري براي آنان دارد چراكه بعد بايد قضاي آن را به تنهايي بگيرند. پس زنان روزه هم مي گيرند و اتفاقا سخت تر هم مي گيرند.

درباب نماز هم زنان مومنه دلشان مي خواهد نماز بخوانند وحتي در روايت هم داريم كه زنان مومنه در ايام حيض جانماز را پهن مي كنند در سجاده مي نشينند وذكر مي گويند. از طرفي آيا مگر ثواب عمل فقط به انجام عمل است؟ ثواب و ايمان به اطلاعت است. يعني گاهي كه خدا گفته انجام دهيم انجام دهيم و گاهي كه گفته انجام ندهيم، انجام ندهيم. در روايت از ائمه اطهار هست در مورد پيامبر (ص) كه فرمودند خداوند همان طور كه دوست دارد واجباتش اخذ گردد همانگونه دوست دارد به رخصت هايش اخذ گردد. همينطور در بخش هاي بعدي مثلا نواقص العقول.
اينكه گفته شود عقلشان كم است چون تعداد شاهدهاي زن بايد دو برابر مرد باشد آيا حكم به كم عقلي زن دارد؟ اين يك حكم تعبدي شرعي است. خيلي از مواقع زنان تدبير عقلايي دارند. درمورد نواقص الحظوظ كه گفته مي شود بهره ي آن ها كم است چون ارث كمتري دارند. ما در اين مورد روايت داريم كه ابن ابي الاوجاع كه از ماترياليسم هاي زمان امام صادق (ع) است، در كنار كعبه مي نشسته و عليه اسلام صحبت مي كرده است و جالب است كه بارها عليه ائمه صحبت كرد و ائمه هم پاسخ دادند اما هيچ كدام از ائمه به عنوان مرتد حكم اعدام به ايشان ندادند بلكه خليفه او را كشت. اين روايت است كه عده اي نزد امام صادق (ع) مي آيند و بيان مي كنند كه ابن ابي الاوجاع مي گويد زن بيچاره و ناتوان چه گناهي دارد كه خداوند ارث نصف به او در نظر گرفته است؟ اين روايت هم در رسائل و هم جاهاي ديگر نقل شده است. امام صادق(ع) در پاسخ مي فرمايند اين اتفاقا به نفع زنان است چون زنان متصدي خرج نيستند و بسياري از هزينه ها به عهد ي آن ها نيست. اگر بخواهيد محاسبه كنيد در نهايت حتي زنان بيشتر از مردان در ارث پول مي گيرند چراكه نبايد نسبت را فقط در نظر گرفت كه زن 0.5 مي گيرد و مرد 1 مي گيرد. ثروت بيشتر دست مردان است و اگر بخواهيد به مقدار توجه كنيد در حقيقت زن ها بيشتر از مردان ارث مي برند. كلام حضرت قاعدتا كلام جدلي است.

وقتي مي توانيم كلامي را تفسير كنيم كه مفهوم و مقصود كلام را بفهميم و در آستانه ادله قرآني آن را بسنجيم. قرآن در بسياري موارد زنان را ستايش مي كند و تدبير زنان در بسياري موارد روايت شده است. شخص رسول الله روايت دارد كه با زنان مشورت نكن مگر تجربه كنيد كه فرد عاقلي است. امابا زناني كه عقلشان را تجربه كرديد مشورت كنيد. لذا اين عمومات نمي تواند حجت باشد و چه بسا اگر در كنار اين ها خطبه 216 را ملاحظه كنيد متوجه مي شويد كه حقوق بشر سحر و زيبا را ارائه مي دهد كه حق ها در كنار هم هستند واقعا خطبه اي است كه مي توان امروز در مجامع عمومي ارائه داد. آن جا مي گويد زنان و مردان و مسلمانان و غير مسلمانان همه در برابر هم حقوقي دارند و نمي تواند فردي بگويد كه حق ها مختص من است و ديگران حق ندارند. آن جا مي گويد اگر قرار باشد كسي در مقابل كسي حق نداشته باشد آن خداوند كه شما حقي بر خدا نداريد. در بحث عدالت حضرت در خطبه 216 مي فرمايند كه عدالت بدون تنظيم حق ها و در حقيقت تقابل حق ها امكان پذير نيست. بنابراين كلماتي كه از حضرت در مورد زنان وجود دارد بايد به كليت خطبه ي آن چناني يا آياتي كه ذكر كردم بيان كرد .

در ادامه نيز حاضرين به بحث و تبادل نظر پيرامون موضوع پرداختند. 




Back           Print         
 
Mofid University